– विजय गायकवाड

१. सद्यस्थिती: प्रणाली विरली, पण जाता जाता एक सलामी

भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या (IMD) आज १८ जुलै २०२६ रोजी दुपारी १:४० वाजता जारी झालेल्या प्रसिद्धिपत्रकानुसार, गंगीय पश्चिम बंगालच्या पश्चिम भागावरील कमी दाबाचे क्षेत्र आज सकाळी ०८:३० वाजता आणखी क्षीण (less marked) झाले आहे. मात्र त्याच्याशी संलग्न चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती समुद्रसपाटीपासून ४.५ किमी उंचीपर्यंत कायम आहे — आणि नेमक्या याच अवशिष्ट ऊर्जेचा लाभ आज मराठवाडा व विदर्भाला मिळतो आहे.¹

गेल्या २४ तासांतील राज्यातील लक्षणीय नोंदी बोलक्या आहेत:¹

भूम (धाराशिव): ७ सें.मी. — मराठवाड्यात जुलैच्या उघडीपीनंतरची पहिली दमदार नोंद
महाबळेश्वर (सातारा): १० सें.मी.
चिपळूण (रत्नागिरी): १० सें.मी.

कोकण-गोवा विभागात मुसळधार (७–११ सें.मी.) पावसाची नोंदही IMD ने केली आहे. पण या आकड्यांनी हुरळून जाण्यापूर्वी पत्रकातील मुख्य वाक्य पुन्हा वाचावे — **”पश्चिम-मध्य व दक्षिण द्वीपकल्पीय भारतात पुढील ७ दिवस पावसाची उघडीप कायम राहील.”**¹

२. प्रणालींचे निरीक्षण: सक्रिय मान्सून उत्तरेकडे सरकला

IMD नुसार पुढील ६–७ दिवस वायव्य, पूर्व व ईशान्य भारतात सक्रिय मान्सून स्थिती राहील — म्हणजे मान्सूनची ऊर्जा महाराष्ट्रापासून दूर, हिमालयाच्या पायथ्याकडे केंद्रित होते आहे.¹

मान्सूनचा आस: पश्चिम टोक अजूनही सर्वसाधारण स्थितीच्या उत्तरेकडेच — ब्रेक स्थितीचे लक्षण कायम.
नैर्ऋत्य मध्य प्रदेशावर चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती — आज-उद्या विदर्भ व मराठवाड्यातील पावसाला हातभार लावणारी हीच जवळची प्रणाली.
उत्तर बिहार ते वायव्य बंगालच्या उपसागरापर्यंत आस; दक्षिण ओडिशा, पूर्व उत्तर प्रदेश, उत्तर केरळ व मन्नारच्या आखातावरही चक्राकार स्थिती.
पश्चिमी प्रकोप ७०° पूर्व रेखांशाजवळ सक्रिय — याच्या व मान्सून प्रणालींच्या संयोगाने २०–२१ जुलै रोजी जम्मू-काश्मीर, हिमाचल व उत्तराखंडात अतिवृष्टीचा इशारा आहे.¹

३. IMD चा अधिकृत अंदाज: १८ ते २४ जुलै

महाराष्ट्रासाठी मुख्य मुद्दे:¹

मराठवाडा: आज (१८ जुलै) बऱ्याच ठिकाणी पाऊस — पण उद्या १९ पासून जोर ओसरून काही ठिकाणी, आणि २० ते २४ जुलै फक्त तुरळक ठिकाणी. आजचा दिवस हीच या आठवड्यातील संधी.
विदर्भ: १८–२० जुलै बऱ्याच ठिकाणी पाऊस (काल दिलेल्या अंदाजापेक्षा एक दिवस जास्त), २१ पासून काही ठिकाणीच.
मध्य महाराष्ट्र: आठवडाभर काही ठिकाणीच पाऊस; मात्र घाटमाथ्यावर आज (१८) व २१–२३ जुलैदरम्यान तुरळक ठिकाणी मुसळधारेचा इशारा — धरण पाणलोटांसाठी महत्त्वाची बाब.
कोकण-गोवा: १८–२४ जुलै बहुतांश ठिकाणी पाऊस सुरूच; १८ व २१–२३ रोजी तुरळक ठिकाणी मुसळधार.
वादळी वारे: मध्य महाराष्ट्र व मराठवाड्यात विजांसह वादळी वाऱ्यांचा (४०–५० किमी/तास, झोत ६०) इशारा आता फक्त १८–१९ जुलैपुरता मर्यादित.

मच्छीमारांसाठी इशारा: गुजरात व उत्तर महाराष्ट्र किनारपट्टीवर २० ते २३ जुलै दरम्यान समुद्रात जाऊ नये — कालच्या तुलनेत हा कालावधी एक दिवसाने वाढला आहे.¹

४. विश्लेषण: एका दिवसाचा पाऊस उघडीप संपवत नाही

भूमची ७ सें.मी. नोंद पाहून मराठवाड्यातील उघडीप संपल्याचा निष्कर्ष काढणे घाईचे ठरेल. हा पाऊस विरणाऱ्या प्रणालीच्या अवशिष्ट चक्राकार स्थितीचा परिणाम आहे — आणि IMD चा तक्ताच सांगतो की १९ पासून मराठवाडा पुन्हा ‘तुरळक’च्या रकान्यात परततो. मान्सूनच्या आसाचे पश्चिम टोक उत्तरेकडेच असल्याने आणि सक्रिय मान्सून पट्टा वायव्य-पूर्व भारतात सरकल्याने, राज्याच्या अंतर्गत भागांची प्रतीक्षा लांबणारच आहे.

या आठवड्याचे खरे आशादायक चित्र घाटमाथ्यावर आहे. २१–२३ जुलैदरम्यान मध्य महाराष्ट्राच्या घाट विभागात मुसळधारेचा इशारा म्हणजे कोयना, वारणा, भाटघर, मुळशीसारख्या धरण पाणलोटांत पाणीसाठा वाढण्याची शक्यता. मराठवाड्याला थेट पाऊस मिळाला नाही, तरी जायकवाडीच्या ऊर्ध्व पाणलोटातील (नाशिक-अहिल्यानगर घाट) पावसावर आता लक्ष ठेवावे लागेल — तुटीच्या हंगामात धरणसाठा हाच संरक्षक सिंचनाचा आधार असतो.

एल निनो वर्षातील असमान वाटपाचा आणखी एक पैलू आजच्या नोंदींत दिसतो: एकाच दिवशी महाबळेश्वरला १० सें.मी. आणि मराठवाड्याच्या बहुतांश भागात कोरडेपणा. सरासरीच्या आकड्यांआड लपलेले हे अंतरच या हंगामाची खरी कहाणी आहे.

५. विभागनिहाय पावसाचा साप्ताहिक अंदाज (IMD Annexure I नुसार)¹

विभाग	१८ जुलै	१९ जुलै	२० जुलै	२१ जुलै	२२ जुलै	२३ जुलै	२४ जुलै
कोकण-गोवा	बहुतांश	बहुतांश	बहुतांश	बहुतांश	बहुतांश	बहुतांश	बहुतांश
मध्य महाराष्ट्र	काही	काही	काही	काही	काही	काही	काही
मराठवाडा	बऱ्याच	काही	तुरळक	तुरळक	तुरळक	तुरळक	तुरळक
विदर्भ	बऱ्याच	बऱ्याच	बऱ्याच	काही	काही	काही	काही

(बहुतांश = Widespread; बऱ्याच = Fairly Widespread; काही = Scattered; तुरळक = Isolated. अंदाजाचा कालावधी जसजसा वाढतो, तसतशी अचूकता कमी होते — IMD)

६. शेतकऱ्यांसाठी सल्ला: आजच्या पावसाचा पुरेपूर उपयोग करा

तुटीत विभाग (मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्राचा पर्जन्यछायेचा भाग)

आज पडणाऱ्या पावसाचे पाणी शेततळी, बांध-बंदिस्ती व सलग समतल चरांद्वारे जागीच जिरवा — १९ नंतर पुन्हा उघडीप असल्याने हा ओलावा पुढील दोन आठवडे पिकांना तारून नेईल.
ओल मिळताच खत देण्याची घाई करू नका — वाफसा स्थिती पाहूनच नत्राची मात्रा द्या; उघडीपीत दिलेले खत वाया जाते.
आज-उद्या (१८–१९) वादळी वाऱ्यांचा इशारा असल्याने काढणी केलेला माल झाकून ठेवा; फळबागा व वेलवर्गीय भाजीपाल्याला आधार द्या.¹
१९ नंतरच्या उघडीपीसाठी संरक्षक सिंचनाचे नियोजन कायम ठेवा; उपलब्ध पाणी फुलोऱ्याच्या अवस्थेसाठी राखून ठेवा.

अधिक्यात विभाग (कोकण, घाटमाथा)

IMD च्या कृषी हवामान सल्ल्यानुसार कोकण-गोवा व मध्य महाराष्ट्रात उभ्या पिकांतील सिंचन थांबवा आणि शेतातील अतिरिक्त पाण्याचा निचरा करा.¹
घाट विभागात २१–२३ जुलैच्या मुसळधारेपूर्वी भात खाचरांचे बांध तपासून मजबूत करा; रोपवाटिकांतील पाणी साचणार नाही याची दक्षता घ्या.
जनावरे गोठ्यात ठेवा, चारा सुरक्षित साठवा; मत्स्यतळ्यांना जाळीसह निचरा-व्यवस्था करा.¹
**मच्छीमारांनी २०–२३ जुलै दरम्यान उत्तर महाराष्ट्र किनाऱ्यावर समुद्रात जाणे टाळावे.**¹

संदर्भ:

¹ भारतीय हवामानशास्त्र विभाग (IMD), प्रसिद्धिपत्रक, दि. १८ जुलै २०२६, दुपारी १:४० वा. जिल्हानिहाय इशाऱ्यांसाठी: https://mausam.imd.gov.in/responsive/districtWiseWarningGIS.php